April 15, 2024
मान्सूनचा प्रवास आणि सह्याद्रीची जादू
समुद्रातून येणारे वारे, सह्याद्रीवर कोसळणारा पाऊस आणि पुण्याच्या पर्जन्यछायेपर्यंत मान्सूनची गोष्ट.
.jpg)
त्या दुपारी पुण्याचे तापमान तब्बल ३९ अंश सेल्सियसपर्यंत पोहोचले होते. अंगाची लाही लाही करणारा उकाडा आणि मोबाईलवर वारंवार दिसणारा Extreme Heat चा इशारा—सगळेच वातावरण असह्य झाले होते.
पण काही वेळातच आकाशाचा रंग बदलू लागला. अचानक जोरदार वारा सुटला, विजांचा कडकडाट झाला आणि पाहता पाहता पावसाच्या जोरदार सरी कोसळू लागल्या.
बाहेरच्या वातावरणात झालेला हा नाट्यमय बदल पाहत असतानाच वेद माझ्याजवळ आला. शाळेतील भूगोलाच्या तासात नुकतेच मान्सूनविषयी शिकल्याचे त्याने सांगितले आणि त्याच्याबरोबर काही प्रश्नांची सरबत्तीही सुरू झाली—पाऊस नेमका कुठून येतो? मान्सूनचे वारे कसे तयार होतात? सह्याद्रीच्या पश्चिम बाजूलाच इतका मुसळधार पाऊस का पडतो? आणि पुण्यात पाऊस तुलनेने कमी का असतो?
मुळात पाऊस हा माझ्या आवडीचा विषय. त्यात बाहेर ढगांचा गडगडाट, थंड झालेली हवा आणि बरसणारा पाऊस—मान्सून समजावून सांगण्यासाठी याहून सुंदर पार्श्वभूमी कोणती असणार? त्या वेळी वेदला सांगितलेलेच काही शब्द, थोडे अधिक विस्ताराने, माझ्या पद्धतीने येथे मांडत आहे.
मान्सूनचा प्रवास सुरू होतो कुठून?
आपण अनेकदा म्हणतो, "मान्सून आला!" पण प्रत्यक्षात हा पाऊस एका दिवसात किंवा एका ढगातून निर्माण होत नाही. त्यामागे समुद्र, सूर्य, पृथ्वीचे तापमान, वातावरणातील दाब आणि सह्याद्रीसारख्या पर्वतरांगांचा अनेक हजार किलोमीटर लांबीचा प्रवास दडलेला असतो.
एप्रिल आणि मे महिन्यात भारतीय उपखंडावर सूर्याची किरणे जवळजवळ लंब पडू लागतात. त्यामुळे जमीन वेगाने तापते. मात्र समुद्राचे पाणी हळूहळू तापत असल्याने समुद्राचे तापमान तुलनेने कमी राहते. यामुळे जमीन आणि समुद्र यांच्यामध्ये तापमानाचा स्पष्ट फरक निर्माण होतो.
गरम झालेली हवा हलकी होऊन वर चढते आणि जमिनीवर कमी दाबाचा पट्टा तयार होतो. यालाच थर्मल लो (Thermal Low) असे म्हणतात. याउलट समुद्रावरील हवा तुलनेने थंड असल्यामुळे तेथे हवेचा दाब अधिक राहतो.
निसर्गाचा एक साधा नियम आहे—वारे नेहमी जास्त दाबाच्या प्रदेशातून कमी दाबाच्या प्रदेशाकडे वाहतात. त्यामुळे अरबी समुद्र आणि हिंदी महासागरावरील दमट हवा भारतीय भूमीकडे खेचली जाते. हीच आर्द्र हवा पुढे नैर्ऋत्येकडून वाहणाऱ्या मोसमी वाऱ्यांच्या रूपाने भारतात प्रवेश करते.
अर्थात, ही प्रक्रिया इतकीच सोपी नाही. मान्सूनच्या या प्रवासावर आणखी काही मोठ्या भौगोलिक प्रणालींचाही प्रभाव असतो. समुद्रसपाटीपासून सुमारे १४,००० फूट उंच असलेल्या तिबेटच्या पठारावर उन्हाळ्यात निर्माण होणारे विस्तीर्ण कमी-दाबाचे क्षेत्र आणि मादागास्करच्या पूर्वेला हिंदी महासागरावरील उच्च-दाबाचे क्षेत्र या दोन्ही मान्सूनला योग्य दिशा आणि वेग देण्यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
सह्याद्रीची खरी जादू
समुद्रातून आलेले हे दमट वारे भारतात प्रवेश करतात, पण ते सरळ पुढे निघून जात नाहीत. त्यांच्या मार्गात उभी राहते आपली सह्याद्री (पश्चिम घाट) ही भव्य पर्वतरांग. गुजरातपासून केरळपर्यंत जवळपास १,६०० किलोमीटर पसरलेली ही पर्वतरांग भारताच्या मान्सून व्यवस्थेतील सर्वात महत्त्वाच्या घटकांपैकी एक आहे.
अरबी समुद्रातून आलेली दमट हवा सह्याद्रीला धडकते. पर्वत ओलांडण्याचा दुसरा मार्ग नसल्यामुळे ती वर चढू लागते. उंची वाढत जाते तशी हवेचे तापमान कमी होत जाते. थंड झालेली हवा पूर्वीइतकी बाष्प धरून ठेवू शकत नाही आणि त्यातील पाण्याचे सूक्ष्म थेंब तयार होऊ लागतात. याच थेंबांपासून ढग तयार होतात आणि अखेर मुसळधार पाऊस सुरू होतो.
हवामानशास्त्रात या प्रक्रियेला ओरोग्राफिक लिफ्टिंग (Orographic Lifting) असे म्हणतात. पण ताम्हिणी, आंबोली, चोरला किंवा अंबेनळी घाटात पावसाळ्यात उभे राहिलात, तर हे विज्ञान डोळ्यांनी अनुभवता येते.
समोरून येणारे ढग सह्याद्रीच्या उतारांवर आदळतात, काही क्षणांत सगळीकडे धुक्याची चादर पसरते आणि पाहता पाहता पावसाच्या सरी कोसळू लागतात. निसर्गात विज्ञान इतके सुंदर दिसते, ते अशाच ठिकाणी.
मग पुण्यात पाऊस कमी का पडतो?
सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांवर मुसळधार पाऊस पडत असताना अवघ्या काही किलोमीटर अंतरावर असलेल्या पुण्यासारख्या भागात पावसाचे प्रमाण तुलनेने कमी असते. यामागेही सह्याद्रीच कारणीभूत आहे.
सह्याद्रीच्या पश्चिम बाजूला मोठ्या प्रमाणात पाऊस पाडल्यानंतर हेच वारे पर्वतरांग ओलांडून पूर्वेकडे उतरू लागतात. तोपर्यंत त्यांच्यातील बराचसा ओलावा संपलेला असतो.
त्यामुळे पूर्वेकडे पोहोचणारी हवा तुलनेने कोरडी असते आणि पावसाचे प्रमाणही कमी होते. या घटनेला पर्जन्यछाया (Rain Shadow) असे म्हणतात.
म्हणूनच एका बाजूला महाबळेश्वर, आंबोली, ताम्हिणी किंवा कोकणात मुसळधार पाऊस कोसळत असताना, दुसऱ्या बाजूला पुणे, अहमदनगर, सोलापूर आणि मराठवाड्याच्या अनेक भागांत त्याच काळात तुलनेने कमी पाऊस पडतो.
सह्याद्रीच्या दोन्ही बाजूंवरील हवामानातील हा फरक केवळ काही दहा किलोमीटरच्या अंतरात अनुभवायला मिळतो आणि हीच या पर्वतरांगेची वैशिष्ट्यपूर्ण देणगी आहे.
समुद्रापासून पर्जन्यछायेपर्यंत
समुद्रातून ओलावा घेणारे वारे → भारतीय भूमीवरील कमी दाब → सह्याद्रीवर वर चढणारी दमट हवा → पश्चिम उतारांवरील मुसळधार पाऊस → पूर्वेकडील पर्जन्यछाया.
मान्सूनचा भारतभरचा प्रवास
मान्सूनचा प्रवास साधारणपणे मे महिन्याच्या उत्तरार्धात अंदमान-निकोबार बेटांजवळ सुरू होतो. त्यानंतर तो केरळच्या किनाऱ्यावर दाखल होतो आणि हळूहळू संपूर्ण भारतभर पसरत जातो.
काही दिवसांतच त्याचे ढग कर्नाटक, गोवा, महाराष्ट्र, गुजरात, मध्य भारत आणि पुढे उत्तर भारतापर्यंत पोहोचतात.
जून ते सप्टेंबर हा काळ नैर्ऋत्य मान्सूनचा मुख्य कालावधी मानला जातो. या चार महिन्यांत भारतातील बहुतांश नद्या भरतात, धरणांमध्ये पाणी साठते, शेतीला जीवन मिळते आणि जंगले पुन्हा हिरवाईने नटतात.
भारताच्या अर्थव्यवस्थेपासून ते जैवविविधतेपर्यंत अनेक गोष्टी या चार महिन्यांच्या पावसावर अवलंबून असतात.
सप्टेंबरच्या उत्तरार्धापासून मान्सून हळूहळू माघारी फिरू लागतो. त्यानंतर आकाश पुन्हा निरभ्र होऊ लागते आणि पुढील उन्हाळ्यापर्यंत पावसाचा हा प्रवास थांबतो.
पण निसर्गाच्या चक्रात ही केवळ एक विश्रांती असते. पुढील वर्षी पुन्हा सूर्य जमीन तापवतो, समुद्रातून वारे ओलावा गोळा करतात आणि मान्सून नव्या प्रवासाला निघतो.
त्या दिवशी वेदच्या प्रश्नांना उत्तर देताना मला पुन्हा एकदा जाणवलं की, आपण पावसाकडे अनेकदा फक्त ऋतू म्हणून पाहतो. पण आकाशातून आपल्या अंगावर पडणाऱ्या प्रत्येक थेंबामागे समुद्र, सूर्य, वातावरण, वारे आणि सह्याद्री यांनी मिळून घडवलेली एक विलक्षण नैसर्गिक यंत्रणा कार्यरत असते.
पुढच्या वेळी पहिल्या पावसाच्या सरी अंगावर घेताना, ताम्हिणीच्या घाटात धुक्याची चादर पसरताना किंवा सह्याद्रीच्या कड्यावरून कोसळणारे धबधबे पाहताना, त्या प्रत्येक थेंबामागे हजारो किलोमीटरचा प्रवास दडलेला आहे, याची एकदा नक्की आठवण काढा.
कदाचित त्या क्षणी पाऊस फक्त पाऊस राहणार नाही; तो निसर्गाच्या अद्भुत कार्यपद्धतीची जाणीव करून देणारा एक अनुभव बनेल.
