रंगीत गळ्याचा सरड्याचा शोध

March 31, 2024

ARTICLE

रंगीत गळ्याच्या सरड्याचा शोध

दख्खनच्या पठारावर उन्हाळ्यात रंग बदलणाऱ्या Fan-throated Lizard च्या अधिवास, रंगसंगती आणि विणीच्या वर्तनाची ओळख.

March 31, 2024 Parag Kokane

Left: Sarada deccanensis । Right: Sarada superba

आज ३१ मार्च, आणि पुण्यातील तापमानाने ३६ डिग्री सेल्सियसची सरासरी आत्ताच गाठली आहे. या तीव्र उष्णतेत निसर्ग प्रेमींसाठी बाहेर जाऊन काहीतरी नवीन शोधणे/बघणे हे एक मोठे आव्हान बनले आहे.

माझ्या काही ओळखीच्या लोकांकडून "उन्हाळ्यात कुठे जाता येईल?" याबाबत विचारणा झाल्याने, उन्हाळ्यात दिसणाऱ्या विलक्षण सुंदर अश्या एका सरड्या बद्दल माहिती द्यावी अशी एक कल्पना सुचली.

एप्रिल-मे महिना सुरु झाला कि फेसबुक, इंस्टाग्राम सारख्या माध्यमांमध्ये एका ठराविक सरड्याच्या फोटोंचा पूर यायला सुरुवात होते. हा सरडा म्हणजे Fan-throated Lizard, ज्याला मराठीत "रंगीत गळ्याचा सरडा" असं म्हणतो.

दख्खनच्या पठारावरील खडकाळ परिसर या "रंगीत गळ्याच्या सरड्याचा" प्रमुख अधिवास आहे.

दख्खनच्या पठाराची विशेषता

सह्याद्रीच्या उंच डोंगररांगांपासून ते कोकणाच्या समृद्ध किनारपट्टीपर्यंत, आणि विदर्भाच्या उष्ण आणि शुष्क जंगलांपासून ते मराठवाड्याच्या कोरड्या भागांपर्यंत, महाराष्ट्राला कमालीची भौगोलिक विविधता लाभली आहे, त्यातलाच एक महत्वाचा भाग म्हणजे "दख्खनचे पठार".

याच्या उत्तरेस सातपुडा आणि विंध्याचल पर्वत रांगा, पूर्वेस पूर्व घाट आणि आणि पश्चिम दिशेला सह्याद्री किंवा पश्चिम घाट अशी रचना असल्याने ह्याचा आकार त्रिकोणी आहे आणि दख्खनचे पठार हे भारतातील सर्वर मोठे पठार आहे.

ह्या विशाल भौगोलिक पठारावर वेगवेगळ्या भागांमध्ये, Fan-throated Lizard च्या "Sarada deccanensis" आणि "Sarada superba" या दोन विशिष्ट प्रजाती आढळतात.

"Sarada deccanensis" हि प्रजाती उत्तरपूर्वीय पठार किंवा माळरानावर आढळते तर "Sarada superba" हि सह्याद्री पर्वतरांगापुरती मर्यादित आहे.

वैशिष्ट्यपूर्ण रंगसंगती आणि वर्तन

घरातील पालीपेक्षाही लहान आकार असलेल्या ह्या सरड्याचा, गवताळ माळराने, उघडे बोडके डोंगर, खडकाळ परिसर हा अधिवास आहे. उन्हाळा सुरू झाला की अनेक निसर्ग प्रेमी मंडळी याचा शोध घेण्यासाठी जवळपासच्या टेकड्यांवर, डोंगरांवर ह्यांना शोधू लागतात.

हे सरडे आपल्या परिसराशी एकरूप होऊन राहतात, त्यामुळे ह्यांना बघण्यासाठी तीक्ष्ण नजरेची आवश्यकता आहे. वरील फोटोत दिसत असल्याप्रमाणे ह्याच्या मातकट-तपकिरी रंगाच्या पाठीवर काळ्या रंगाची चौकटी नक्षी असते आणि पोटाचा भाग फिकट पिवळसर रंगाचा असून, त्यांना निमुळती लांब शेपटी असते.

ह्या सरड्याचे, मागचे पाय हे पुढच्या पायांपेक्षा लांब आणि मजबूत असतात, ज्याचा उपयोग हे मागच्या दोन पायांवर उभे राहून परिसराची टेहाळणी करताना किंवा जमिनीवरून दोन पायांवर धावण्यासाठी करतात.

या सरड्याला "Fan-throated" किंवा "रंगीत गळ्याचा" हे विशेषण लागण्याचे कारण म्हणजे साहजिकच - "नर सरड्याच्या गळ्याचा रंग".

एरवी नर आणि मादी सारखेच दिसत असले तरी विणीच्या काळात, म्हणजे साधारण एप्रिल मे महिन्यात, नराच्या गळ्याला आकर्षक रंगाची गुलर पिशवी दिसू लागते.

मागील दोन पायावर उभे राहिले असताना किंवा दोन पायांवर जमिनीवरून धावताना गुलर पिशवी जबड्यापासून ते पोटापर्यंत लांब असलेली दिसून येते. गळ्या खाली तयार होणारे ह्या गुलर पिशव्या काळ्या, लाल, निळ्या आणि फिकट पिवळ्या रंगात किंवा कोणत्यातरी एकाच रंगात येतात.

विणीच्या काळात, नर सरडा उन्ह डोक्यावर यायच्या थोडं आधी बाहेर पडतात. एखादा दगड किंवा कोणतीही उंच जागा शोधून, त्यावर उभे राहून गुलर पिशवी फुगवून ते स्वत:चे अस्तित्व इतर जोडीदारांना दाखवून देतात.

हे करीत असताना नर सरडा मादी जवळपास आहे का, याचाही अंदाज घेतो. मादी टप्प्यात आल्यावर, गळ्याचा आकर्षक पंखा जोरजोरात फडफडवून, नर मादीला स्वत:कडे आकर्षित करतो.

अर्थातच बरेचदा आजूबाजूला प्रतिस्पर्धीही असतातच! अशावेळी, दोघे नर दोन पायांवर उभे राहून एकमेकांना आव्हानही देतात.

उन्हाळ्यात शोधताना काय पाहावं?

गवताळ माळरानं, उघडे खडकाळ डोंगर आणि लहान उंचवटे — नर सरडे विणीच्या काळात अशा ठिकाणी उभे राहून रंगीत गुलर पिशवी फुलवताना दिसू शकतात.

इतर जीवांप्रमाणेच, विकास आणि वाढत्या मानवी हस्तक्षेपामुळे ह्या सरड्याचे नैसर्गिक अधिवास सुद्धा संकटात आलेत आणि याचा प्रभाव या प्रजातीच्या संख्येवर होतोय.

त्यामुळे, या प्रजातीचे संरक्षण आणि त्यांच्या नैसर्गिक निवासस्थानाचे संरक्षण हे अत्यंत महत्वाचे झाले आहे.

Sitana laticeps

खाली दाखवलेली Sitana laticeps हि प्रजाती सासवड भागात अधिक आढळते; ह्या प्रजातीमध्ये नर सरड्यांची गुलर पिशवी फिकट पिवळी किंवा पांढऱ्या रंगाची असते.

Sitana laticeps

Sitana laticeps

पुढे वाचा ›

निसर्गसंवर्धनाची आपली जुनी पद्धत - देवराई

March 21, 2024

ARTICLE

देवराई - निसर्गसंवर्धनाची आपली जुनी पद्धत

गावाच्या श्रद्धा, परंपरा आणि स्थानिक समाजाच्या संरक्षणातून शेकडो वर्षे टिकून राहिलेली जैवविविधतेची समृद्ध वनं.

March 21, 2023 Parag Kokane

श्रद्धा आणि स्थानिक परंपरेमुळे शेकडो वर्षे वृक्षतोड आणि इतर मानवी हस्तक्षेपापासून सुरक्षित राहिलेली देवराई.

पर्यावरण आणि जैवविविधता हे शब्द आजचे असले, तरी त्यांच्या संरक्षणाची सोय आपल्या पूर्वजांनी फार पूर्वीपासूनच करून ठेवली होती.

देवराई ह्या शब्दाचा अर्थ "देवाच्या नावाने राखलेले व पवित्र समजले जाणारे वन" असा होतो. देवराई ही विविध भागात विविध नावांनी ओळखली जाते — देवराई, देवरहाटी, वनराई, देवराकाडू, कोवील काडू, काव्यू, सरना, देवबन इत्यादी.

अनेक वर्षांपूर्वी, जेव्हा मनुष्याने शेती करायला सुरुवात केली त्यावेळी शेतीयोग्य जमीन बनवण्यासाठी अतोनात जंगलतोडीची सुरुवात झाली, पण मनुष्याला जंगलाचे महत्व वेळीच लक्षात आले.

स्थानिक समाजातर्फे, गावाजवळील जंगलाचा काही भाग ग्रामीण देवतांच्या नावाने — वृक्षतोड, शिकार आणि इतर कोणत्याही प्रकारची जंगलहानी करण्यापासून प्रतिबंधित आणि राखीव ठेवण्यात आला.

देवावरच्या श्रद्धेने, देवाचा कोप होण्याच्या भीतीने (तर काही ठिकाणी भूत आणि पिशाच्च ह्यांच्या भीतीने सुद्धा) शेकडो वर्षे अशा देवराया सुरक्षित राहून जपल्या गेल्या.

पर्यावरण आणि जैवविविधता हे शब्द जरी आज अस्तित्वात आले असले तरीही त्यांच्या संवर्धनाची व संरक्षणाचीची सोय आपल्या पूर्वजांनी फार पूर्वीपासूनच करून ठेवली होती.

संपूर्ण भारतात दाट जंगलांच्या पुष्कळ देवराया आहेत, विशेष करून कोकणतात देवरायांचं प्रमाण खूप जास्त आहे. कोकणाच्या बऱ्याच भागांमध्ये, प्रत्येक गावात किमान एक देवराई आजही आहे.

श्रद्धा, समाज आणि जैवविविधता

सामाजिक-सांस्कृतिक महत्व

स्थानिक समुदायांसाठी अध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या देवराया महत्वाची स्थळे आहेत. या ठिकाणी साजरे करण्यात येणारे उत्सव/ यात्रा/ जत्रा, विविध समाजातील लोकांमध्ये एकजुट आणि सामाजिक सद्भावना वाढवण्याचे काम करतात.

स्थानिक प्रथेप्रमाणे, कोणीही देवराईतील झाडाची फांदी सुद्धा तोडत नाहीत. सुकलेल्या झाडाची काटकीही घरी घेऊन जात नाहीत. झाडावरचे किंवा झाडावरून खाली पडलेले फूलही देवाला वाहत नाहीत.

ह्याच सामाजिक श्रद्धेतून प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्षपणे या देवराईंचे संरक्षण होते.

त्याचबरोबर, देवराईतील पाण्याचा, बारमाही झऱ्यांचा उपयोग आजूबाजूच्या वाड्यावस्त्यांसाठी, गुराढोरांनाही होतो.

पर्यावरणीय महत्व

देवराईचे महत्त्व तिच्या आकारमानापेक्षा त्यात आढळणाऱ्या प्रजातींवर अवलंबून आहे. शेकडो वर्षांपासून जपल्या गेलेल्या देवरायांमध्ये कमालीची जैवविविधता बघायला मिळते.

तिथे बरेच उगम पावणारे झरे, जलप्रवाह बारमाही असतात. काही प्रकारच्या वनस्पती तसेच प्राणी आता केवळ देवरायांतच आढळतात. महाराष्ट्रातील बहुसंख्य देवराया निमसदाहरित (semi evergreen) आणि पानझडी (deciduous) जंगल प्रकारच्या आहेत.

देवराईमध्ये आंबा, जांभूळ, उंबर, पळस, पांगारा, आपटा, बिब्बा सारखे उंच वृक्ष; जाड खोड असलेल्या व जमिनीवर पसरलेल्या कांचनवेल, पळसवेल, शिकेकाई सारख्या महावेली; डोंगर उतारावर धायटी, कारवी सारख्या वनस्पती आढळतात.

पावलं बुडतील इतका पाचोळ्याचा थर, त्यातून धावणारे प्राणी, सर्प, अनेक प्रकारचे कीटक, फुलपाखरे, पक्षी, विविध प्रकारची कवके, बुरशी, भूछत्र्या, वनस्पती, नेच्यांचे अनेक प्रकार, बांडगुळ प्रकारातली ऑर्किड्स इत्यादी आढळू शकतात.

सर्वेक्षणांनुसार प्राण्यांच्या अनेक दुर्मिळ, नष्ट होत असलेल्या प्रजाती आज फक्त देवरायात आढळतात. आयुर्वेदिक औषधी वनस्पतींची उपलब्धता हे सुद्धा देवरायांचे एक वैशिष्ट्य मानले जाते.

देवराई मध्ये असणाऱ्या मोठाल्या वृक्षांच्या खोलवर पसरलेल्या मुळांमुळे, पाणी सहजतेने जमिनीत शिरून जलस्रोतांना जाऊन मिळते ज्यामुळे भूगर्भ जलस्तर सुधारण्यासाठीही ह्या देवरायांची खूप मदत होते.

देवराई म्हणजे केवळ जंगलाचा एक तुकडा नाही

ती एकाच वेळी जैवविविधतेचा आश्रय, स्थानिक जलस्रोतांचा आधार, पारंपरिक श्रद्धेचा भाग आणि अनेक पिढ्यांनी जपलेली नैसर्गिक संपत्ती आहे.

संरक्षणाची आव्हाने

वाढते औद्योगिकीकरण, शहरीकरण आणि कृषी क्षेत्रांमधल्या वाढीमुळे, देवरायांवर येणारा दबाव वाढत आहे.

श्रद्धेमुळे (किंवा अंधश्रद्धेमुळे का होईना) पूर्वी देवरायांना मिळालेले संरक्षण आता नाश होऊ बघतंय. बऱ्याच ठिकाणी देवरायांमध्ये अतिक्रमण झालेली दुर्दैवाने बघायला मिळत आहेत, ज्यामुळे आत्तापर्यंत टिकलेल्या जैवविविधतेचं आणि पर्यावरणाचं अस्तित्व धोक्यात आलंय.

देवराईचा सांभाळ वनखाते करीत नाहीत तर स्थानिक समाज ही जबाबदारी घेतो. त्यामुळे ह्या समस्यांचा सामना करण्यासाठी, स्थानिक समुदाय, सरकारी संस्था आणि पर्यावरण संघटना यांनी एकत्र येऊन देवरायांचे संरक्षण आणि संवर्धन करण्याच्या उपाययोजना करण्याची गरज आहे.

शेकडो वर्षे टिकून राहिलेल्या देवरायांचे भवितव्य आज स्थानिक समाजाच्या सहभागासोबतच व्यापक संवर्धन प्रयत्नांवर अवलंबून आहे.

देवराई हे नैसर्गिक जैवविविधतेच्या संरक्षणाचे एक उत्तम मॉडेल म्हणून आणि एक उपयुक्त जनुक पेढी (gene bank), बीज पेढी (seed bank) आणि जल पेढी (water bank) म्हणून कार्य करू शकतात.

आपण सर्वांनीच देवराईंचे महत्व समजून घेऊन, त्यांच्या संरक्षणासाठी प्रयत्नशील राहिले पाहिजे, ज्यामुळे आपल्या भावी पिढ्यांना ही अमूल्य संपत्ती पुढेही बघता येईल.

पुढे वाचा ›

March 20, 2024

ARTICLE

जागतिक चिमणी दिवस

आपल्या आसपासच्या चिमण्या, त्यांची घटती संख्या आणि त्यांच्या संरक्षणासाठी आपण करू शकणाऱ्या छोट्या गोष्टी

March 20, 2024 Parag Kokane

२० दिवस मार्च हा दिवस जगभरातील पर्यावरण आणि पक्षी प्रेमींसाठी महत्त्वाचा दिवस आहे. भारतीय संस्कृतीत विशेष स्थान असणारा, भारतात सगळीकडे मुबलक संख्येने सापडणारा आणि माणसाच्या जवळपास राहणाऱ्या चिमणीची आपली खूप जुनी ओळख आहे. परंतु, आधुनिक जीवनशैली आणि शहरीकरणामुळे चिमण्यांची संख्या धोक्यात आली आहे. या पार्श्वभूमीवर, चिमण्यांचे संरक्षण करण्यासाठी, २० मार्चला जागतिक चिमणी दिवस हा २०१० सालापासून साजरा केला जातोय.

चिमण्यांचे महत्व आणि दुरावस्था

चिमण्या शतकांपासून मानवी सहजीवनाचा एक अविभाज्य भाग आहेत. चिमण्या निसर्गाच्या संतुलनात महत्वाची भूमिका निभावतात. त्या कीटकांचे नियंत्रण करण्यास मदत करतात, ज्यामुळे पिकांचे नुकसान टाळले जाते. तसेच, त्यांच्या बीज प्रसारणाच्या क्रियामुळे वृक्षांची वाढ आणि विस्तार होतो. चिमण्यांचा चिवचिवाट निसर्गाच्या सौंदर्याचा एक भाग आहे, जो आपल्याला शांतता आणि समाधान प्रदान करतो.

शहरी वातावरणात कधीकाळी सामान्य असलेल्या या पक्ष्याच्या संख्येत आज लक्षणीय घट झाली आहे. त्याची विविध करणे आहेत - जसे की वृक्षतोड, नैसर्गिक अधिवासात झालेले बदल, प्रदूषण, बोकाळलेले शहरीकरण, बांधकामातल्या केलेल्या बदलांमुळे घरट्यांच्या ठिकाणांचा तुटवडा, त्याचबरोबर कृषीक्षेत्रात केला गेलेला कीटकनाशकांचा अतोनात वापर चिमण्यांच्या अन्नपुरवठ्यात कमतरता आणून त्यांच्या संख्येला अधिकाधिक खीळ निर्माण करत आहे.

आपण कसे मदत करू शकतो?

• नैसर्गिक अधिवास तयार करणे: आपल्या बागेत किंवा गच्चीवर झाडे लावणे, विविध प्रकारची झुडुपे आणि फुलझाडे लावणे चिमण्यांसाठी आकर्षक जागा तयार करू शकतात.
• खाद्य आणि पाणी पुरवठा: चिमण्यांना खाद्य आणि पाणी पुरविणारे भांडे ठेवून त्यांना आपल्या जागेत आकर्षित करता येते. विशेषतः कोरड्या प्रदेशात आणि उष्ण हवामानात, पाण्याच्या तांब्या ठेवणे अनेक पक्ष्यांसाठी जीवनरक्षक ठरू शकते.
• प्रदूषण नियंत्रण: वातावरणातील प्रदूषण कमी करण्यासाठी प्रयत्न करणे, जसे की ध्वनी प्रदूषण आणि हवाई प्रदूषण, हे चिमण्यांसाठी अधिक सुरक्षित जागा तयार करण्यास मदत करते.
• कीटकनाशकांचा वापर: पक्ष्यांना सुरक्षित आणि निरोगी अन्नपुरवठा उपलब्ध होईल अशा नैसर्गिक कीटकनाशक नियंत्रण पद्धतींचा वापर करणे.
• जनजागृती: लोकांमध्ये चिमण्यांच्या संरक्षणाबद्दल जागृती निर्माण करणे. आपल्या नातेवाईकांमध्ये, मित्रांमध्ये किंवा जवळच्या लोकांमध्ये, शक्य असेल तिथे शहरी जैवविविधतेबद्दल जागरूकता निर्माण करणे, शाळांमध्ये आणि सामाजिक संस्थांमध्ये या विषयावर चर्चा आणि कार्यशाळा आयोजित करून लोकांमध्ये निसर्गाचे महत्व आणि चिमण्यांच्या संरक्षणाची गरज समजावून सांगणे.
• संरक्षणात्मक उपाययोजना: सरकारी आणि निजी संस्थांनी चिमण्यांच्या संरक्षणासाठी ठोस उपाययोजना आखणे, जसे की नैसर्गिक अधिवासांचे रक्षण, वृक्षारोपण अभियान आणि चिमण्यांसाठी सुरक्षित आश्रयस्थाने तयार करणे.

जागतिक चिमणी दिवस हा फक्त एक दिवस म्हणून साजरा करण्याचा विचार न करता, हा दिवस म्हणजे आपल्याला निसर्गाशी जवळीक साधण्याची आणि आपल्या आजूबाजूला असलेल्या जीवनाचे महत्व समजून घेण्याची एक सुवर्ण संधी आहे अशा अर्थी घ्यायला हवा.

जेव्हा आपण चिमण्यांसाठी एक सकारात्मक पर्यावरण तयार करतो, तेव्हा आपण निसर्गाच्या संरक्षणासाठी एक मोलाची भूमिका निभावत असतो. चिमण्यांसाठी आणि इतर सर्वच जीवसृष्टीसाठी सुरक्षित आणि निरोगी वातावरण निर्माण करणे, हे आपले कर्तव्य आहे.

आजच्या युगात, जेव्हा निसर्गाच्या संरक्षणाची गरज अधिक प्रकर्षाने जाणवत आहे, तेव्हा प्रत्येकाने या संदेशाचे महत्व समजून घेणे आवश्यक आहे.

पुढे वाचा ›